Ze wszystkich kultur Mezoameryki, Majowie rozwinęli najbardziej wyrafinowaną wiedzę z zakresu matematyki i astronomii, co przełożyło się oczywiście na opracowany przez nich kalendarz. W inskrypcjach z okresu klasycznego (II – IX w.) zauważyć można najbardziej precyzyjne zapisy datowań. Dzisiaj jednym z najcenniejszych źródeł na temat ich kalendarza i obserwacji astronomicznych jest tzw. Kodeks Drezdeński (jeden z zaledwie 4 ocalałych po konkwiście kodeksów Majów. Datuje się go na ok. 1200 rok. Był jednak prawdopodobnie kopią wcześniejszego rękopisu z okresu klasycznego). Zawiera on obliczenia zaćmień i cykli Słońca (K’in), obliczenia astronomiczne ruchów Wenus (Chak ek’), Księżyca (Uh) i Merkurego (Xux Ek’) o niesamowitej wręcz precyzji. Majowie obliczyli m.in czas obrotu Ziemi wokół Słońca jako równy 365,242 dnia (współcześnie mierzona wartość przy użyciu zegarów atomowych wynosi 365,242198 dnia). Ponadto obliczyli z niezwykłą dokładnością czas trwania miesiąca księżycowego. Inskrypcje z Palenque podają że 81 miesięcy księżycowych (lunacji) trwa 2392 dni (co średnio daje łączną wartość: 29.5308 dni). Współcześnie mierzona długość wynosi natomiast 29.53059 dni, co rożni się od wyniku podanego przez Majów tylko o 0.001%. Data początkowa tzw Długiej Rachuby (czym jest Długa Rachuba za chwilę…) sugeruje, że obserwacje astronomiczne Majów funkcjonowały już ponad 3000 lat p.n.e, jednak nie zachowały się żadne inskrypcje czy jakiekolwiek inne zapisy z tamtego okresu.

Wydarzenia datowane były na kilka sposobów. Z jednej strony, za pomocą Długiej Rachuby, wg której rejestrowano czas upływający liniowo, począwszy od mitycznego „punktu zerowego” (13 sierpnia 3114 r. p.n.e), a z drugiej strony – czas płynący cyklicznie, obejmujący dwa cykle kalendarzowe (Tzolk’in i Haab), które skorelowane tworzą razem tzw. Koło Kalendarzowe (określone wydarzenie przypadało na dany dzień wg tzolk’in i dany dzień wg haab).

Rytualny cykl kalendarzowy Tzolk’in liczył 260 dni. Świecki cykl kalendarzowy Haab – 365 dni. W Tzolk’in liczbę 260 uzyskano przez pomnożenie liczny 13 przez 20 (Majowie, podobnie jak później Aztekowie i cała reszta ludów Mezoameryki, posługiwali się systemem dwudziestkowym). Zapis poszczególnych dni w Tzolk’in składa się więc z dwóch części: liczby oraz symbolu danego dnia. Nazwy dni to kolejno: imix, ik, akbal, kan, chicchan, cimi, manik, lamat, muluc, oc, chuen, eb, ben, ix, men, cib, caban, eznab, cauac i ahau:

tzolkinPowtarza się więc w sumie 20 symboli, a te zawsze łączy się z liczbami od 1 do 13. Jako że cykl obejmuje 20 dni, nazwa 14 dnia rozpoczyna się liczbą 1. Oznaczenie dnia wyglądało zatem następująco: 1 imix, 2 ik, 3 akbal, 4 kan, 5 chicchan itd. aż do 13 ben. Wtedy zaczynał się drugi cykl 13-dniowy i liczenie zaczynano od 1 (nie przerywając cyklu 20-dniowego), więc następne były 1 ix, 2 men, 3 cib, 4 caban, 5 eznab, 6 cauac oraz 7 ahau. Wówczas rozpoczynano następny okres dwudziestodniowy, nie przerywając jednak cyklu 13-dniowego, a więc kolejno następował 8 imix, 9 ik itd. Nie było więc sytuacji, aby w ciągu roku powtórzyło się to samo oznaczenie dnia. Pierwszym dniem roku tzolkin był 1 imix, zaś ostatnim 13 ahau. Po przejściu wszystkich kombinacji kończył się okres 260 dni i w dniu 261 rozpoczynała się następna, cykliczna seria.

Świecki kalendarz Haab jest natomiast odpowiednikiem zwykłego roku liczącego 365 dni, składającego się z osiemnastu miesięcy po 20 dni + 5 dni dodawanych na końcu serii, tworzących niezależną jednostkę „miesięczną”. Tych pięć ostatnich dni Majowie nazywali „wayeb u haab” (uśpione dni roku) i uważano je za dni fatalne.  Kolejne miesiące wg kalendarza Haab to: pop, uo, zip, zotz, tzec, xul, yaxkin, mol, chen, yax, zac, ceh, mac, kankin, muan, pax, kayab, cumhu i wspomniany uayeb. Datę w Haab tworzyło się podając numer dnia w określonym miesiącu, a następnie nazwę „miesiąca”. Numerację rozpoczynano od 0: 0 pop, 1 pop, 2 pop… itd. Dni „miesiąca” dodatkowego numerowano od 0 do 4. Pierwszym dniem roku haab był 0 pop, zaś ostatnim 4 uayeb. Datowanie polegało na tym, że podawano konkretną datę określoną zarówno przez Tzolk’in jak i Haab, na przykład „6 eznab 11 yax” (po której następuje „7 kawak 12 yax”, „8 ajaw 13 yax” itd.)

Mając dwa kalendarze, jeden z 260 dniami i drugi z 365 dniami, można obliczyć, że najmniejsza wspólna wielokrotność liczb 260 i 365 wynosi 18 980 (52 x 365 dni = 73 x 260 dni = 18 980 dni). W związku z tym taka sama data określona przez Koło Kalendarzowe powtórzy się dopiero po upływie około 52 lat – i rzeczywiście Majowie mieli święty cykl składający się właśnie z 52 lat.

kalendarz2

Jeśli chodzi o tzw. Długą Rachubę – składał się on z kilku jednostek czasu. Dnia – kin. 20 kin tworzyło jeden winal (okres 20-dniowy). Kolejna jednostka to tun, który składa się z 18 winali – co daje 360 dni. I właśnie ta 18-tka jest modyfikacją systemu dwudziestkowego. Kolejny okres to katun, który tworzy 20 tun (7200 dni), baktun złożony z 20 katunów (144 000 dni, niemal 390 lat), oraz odkryty niedawno i rzadko stosowany piktun (20 baktunów):

1 kin = 1 dzień
1 winal = 20 kinów = 20 dni
1 tun = 18 winali = 360 dni
1 katun = 20 tunów = 7200 dni
1 baktun = 20 katunów = 144 000 dni (ponad 394 lata)
1 piktun = 20 baktunów = 2 880 000 dni (ponad 7890 lat!)

Przykładowa data 9.12.2.0.8 według Długiej Rachuby (W cyklu 52 haabów: 5 cib 14 yaxkin) oznacza 9 baktunów, 12 katunów, 2 tuny, 0 winali i 8 kin, czyli:

9 x 144000 (co daje 1296000), 12 x 7200 (=86400), 2 x 360 (=720), 0 x 20 (=0), 8 x 1 (=8)

… co daje łącznie: 1383128 i oznaczało, że 1 383 128 dni minęło od mitycznej daty początkowej (wg naszego kalendarza: 13 sierpnia 3114 r. p.n.e, natomiast wg kalendarza Majów: 13.0.0.0.0. 4. ahau 8. cumhu.

W związku z popularnymi w różnej maści kręgach New Age teoriami spiskowymi – wypadający 21 grudnia koniec 13-ego bak’tuna w długiej rachubie Majów, zapisywany jako 13.0.0.0.0. miałby rzekomo „kończyć” cały kalendarz. Majowie nigdy nic podobnego nie zapisali w żadnej ze swoich inskrypcji i nie wiązali z tym dniem żadnych wyjątkowych zdarzeń. Wspomniany dzień nie jest nawet końcem cyklu baktunowego a jakakolwiek „ostateczna data końca”, jest zupełnie obca myśli Majów, którzy postrzegali bieg wydarzeń jako niekończący się cykl. Nadchodząca data 13.0.0.0.0 jest powtórzeniem początkowej daty systemu w 3114 r. p.n.e. i również jest zapisywana jako 13.0.0.0.0. Dzięki inskrypcjom z Palenque, które przewidują daty wybiegające daleko w przyszłość – wiemy np. że przed nami jest jeszcze cała sekwencja baktunów: 14.0.0.0.0, 15.0.0.0.0 itd (a nawet 19.0.0.0.0, który nastąpi za koło 2400 lat).

Poniżej dla przykładu wzmianka na tylnej płycie grobowca Pakala ze Świątyni Inskrypcji w Palenque  – o mającym nastąpić zakończeniu pierwszego okresu piktun złożonego z 20 baktunów, a więc 2 880 000 dni. Będzie to 13 października 4772 r, a i ta data nie jest żadną datą końcową, tylko rozpoczyna normalnie kolejny cykl…

palenque_piktun